हाम्रो बारेमा

प्रयोगशालाको पृष्ठभूमी र परिचय

१.१ परिचय

नेपालमा उत्पादन हुने बीउ विजनको गुणस्तर नियन्त्रण र नियमन गरी गुणस्तरिय बीउ विजनमा कृषकहरुको सहज पहुँच स्थापित गर्दै कृषिको उत्पादन तथा उत्पादकत्व अभिबृद्धि गर्ने उद्धेश्यका साथ विक्रम संबत् २०३५ सालमा तत्कालिन कृषि सेवा केन्द्र भैरहवा अन्तर्गत बीउ परिक्षण प्रयोगशालाको नामबाट हालको बीउ विजन प्रयोगशालाले आफ्नो कार्यको श्रीगणेश गरेको थियो । तत्पश्चात आ.व. २०४९/५० मा कृषि विकास मन्त्रालयको ढाँचामा परिवर्तन भए संगै छुट्टै अस्थित्वकोरुपमा क्षेत्रीय बीउ विजन प्रयोगशाला, भैरहवाको स्थापना भएकोमा देशको बदलिदो संरचना अनुसार यो प्रयोगशालाको आ.व.०७५/७६ को भाद्र महिनाबाट वीउ विजन प्रयोगशाला नाम रहन गएको र ५ नं प्रदेश सरकार अन्तरगत भूमि ब्यावस्था कृषि तथा सहकारी मन्त्रालय, कृषि विकास निर्देशनालय अन्तरगत रहेकोछ । यस प्रयोगशालाले बीउको गुणस्तर नियन्त्रण र नियमनका सन्दर्भमा बीउ नमूना परिक्षण, बीउ बाली खेत निरिक्षण, बीउ प्रमाणीकरण र बीउसंग संबन्धित अन्य कार्यक्रमहरु आवधिकरुपमा संचालन गर्दै आईरहेको छ ।यस यस प्रयोगशाला रुपन्देही जिल्लाको सदरमुकाम भैरहवा देखि करिब ३ किलोमिटर भित्र ओमसतिया गाउ पालिका, वडा नंबर २ स्थित राष्ट्रिय गहुँबाली अनुसन्धान कार्यक्रम, भैरहवाको हाताभित्र रहेको छ ।

१.२ उद्धेश्य

  • गुणस्तरयुक्त बीउ विजनमा आम कृषकहरुको सहज पहुँच स्थापित गरी कृषिको उत्पादन र उत्पादकत्वमा बृद्धि गर्दै राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा सकरात्मक योगदान पुर्याउदै गरिबी निवारणमा टेवा पुर्याउने ।
  • बीउ बाली खेत निरिक्षण, बीउ परिक्षण एवं बीउ प्रमाणीकरण प्रकृयाहरुको माध्यमबाट गुणस्तरयुक्त बीउको उत्पादन, प्रशोधन, लेवलिङ्ग तथा बजारीकरणलाई सुनिश्चितता प्रदान गर्दै बीउको मूल्य श्रृंखला विकास गरी मूल्य श्रृंखलामा प्रत्यक्ष र परोक्षरुपमा आवद्ध सवै Stakeholder को आयआर्जनमा बृद्धि गर्ने ।
  • बजारमा विक्रि–वितरण हुने बीउ विजनहरुको गुणस्तर नियमनका लागि बजारबाट बीउ नमूना संकलन गरी प्रयोगशालामा परिक्षण गर्ने र परिक्षण नतिजाका आधारमा आवश्यक कार्य गर्न नेपाल सरकारका संबद्ध निकायहरुलाई जानकारी गराउने ।
  • बीउ विजनको गुणस्तर नियन्त्रण संवन्धित तालीम/गोष्ठी आयोजना गरी बीउ उत्पादनमा संलग्न कृषक/उद्यमीहरुको ज्ञान, सिप र दक्षताअभिबृद्धि गर्ने ।
  • गुणस्तरयुक्त बीउ विजन भण्डारणमा टेवा पुर्याउन बीउ भण्डारण स्थलको अनुगमन र निरिक्षण गरी बीउ भण्डारणलाई समय सापेक्ष वैज्ञानिक बनाउन प्राविधिक पृष्ठपोषण (Technical Feedback) प्रदान गर्ने ।
  • प्रयोगशालामा दर्ता हुन आएका बीउ नमूनाहरुको परिक्षण  (Analysis) गरी संबद्धलाई बीउ विश्लेषण प्रतिवेदन (Seed Analysis Report) उपलब्ध गराउने ।
  • बीउ विजन निति–२०५८, बीउ विजन ऐन–२०४५, बीउ विजन नियमावली–२०६९, बीउ विजनको दिर्घकालिन सोंच (Seed Vision 2013-2025), बीउ विजन उत्पादन कार्यविधि निर्देशिका–२०५६, बीउ बिजन प्रमाणीकरण निर्देशिका–२०७४, बीउ बिजन परीक्षण निर्देशिका–२०७४, बीउ बिजन परीक्षण प्रयोगशाला सञ्चालन सम्वन्धी निर्देशिका–२०७४, बीउ बिजनको नमुना सङ्कलन गर्ने कार्यविधि–२०७३को प्रभावकारीरुपमा कार्यान्वयन गर्ने/गराउने एवं यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि सचेतना (Sensitization) फैलाउने ।
  • बीउ विजन गुणस्तर नियन्त्रणका सन्दर्भमा नियमितरुपमा निरिक्षण तथा अनुगमन गरी यस क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरुको यथोचित समाधानका लागि समयमा नै माथिल्लो निकायलाई जानकारी गराउने ।
  • विभिन्न बालीका सिफारिस गरिएका जातहरुको संकलन गरी जातिय परिक्षण (Grow Out Test) गर्ने ।

१.३ बीउ विजन प्रयोगशालाका काम, कर्तव्य र अधिकार

बीउ विजन नियमावली २०६९ को नियम २५ बमोजिम बीउ विजन प्रयोगशालाको काम, कर्तव्य र अधिकारहरु देहाय अनुसार रहेको छ :

(क) नेपाल सरकारले तोके बमोजिमको सेवा शुल्क लिई बीउ बिजनका नमूनाहरू परीक्षण गर्ने ।

(ख) खण्ड (क) बमोजिमका नमूना परीक्षण गरी अनुसूची–१४ बमोजिमको ढाँचामा सम्बन्धित पक्षलाई नतिजा उपलब्ध गराउने ।

(ग) नेपाल सरकारले तोके बमोजिमको सेवा शुल्क लिई बीउ बिजन प्रमाणीकरण गर्ने ।

(घ) खण्ड (ग) बमोजिम भएको प्रमाणीकरणको अभिलेख अद्यावधिक गरी केन्द्रमा जानकारी पठाउने ।

(ङ) बीउ प्रमाणीकरण संकेतपत्र (ट्याग) को माग अग्रीम रुपमा केन्द्रमा पठाउने ।

(च) नेपाल सरकारले तोके बमोजिमको सेवा शुल्क लिई नमूना सङ्कलनबाट प्राप्त बीउ बिजनका नमूनाहरू परीक्षण गर्ने ।

(छ) खण्ड (च) बमोजिम प्राप्त नमूना परीक्षणको नतिजा छिटो साधनद्वारा नमूना सङ्कलनलाई जानकारी गराउने ।

(ज) केन्द्रीय कृषि प्रयोगशालाले पठाएको मध्यस्थ नमूना निर्धारित समयभित्र परीक्षण गरी प्रतिवेदन पठाउने ।

(झ) केन्द्रीय बीउ बिजन परीक्षण प्रयोगशालाले दिएको सुझाव तथा निर्देशन कार्यान्वयन गर्ने, गराउने ।

(ञ) प्रयोगशालामा प्राप्त नमूना मध्ये कम्तीमा दश प्रतिशत नमूनाहरू केन्द्रीय प्रयोगशालामा परीक्षणका लागि पठाउने ।

(ट) गार्ड स्याम्पल परीक्षण पश्चात कम्तीमा एक वर्षसम्म बीउको गुणस्तर कायम रहने गरी सुरक्षित साथ भण्डार गर्ने ।

(ठ) समिति र केन्द्रबाट प्राप्त सुझाव तथा निर्देशनहरू कार्यान्वयन गर्ने, गराउने ।

१.४ अन्य कार्यहरु

१.४.१ बीउ बाली खेत निरिक्षण

१.४.२ बीउ भण्डारण र बीउ प्रशोधन निरिक्षण

१.४.३ बीउ बजार गुणस्तर अध्ययन

१.४.४ बीउ विजन गुणस्तर नियन्त्रणसंग संबन्धित तालीमको आयोजना गरी बीउ उत्पादनमा संलग्न कृषकहरुको ज्ञान, सिप र दक्षता अभिबृद्धि गर्ने ।

१.४.५ बीउ उत्पादन, संकलन, प्रशोधन र बजारीकरणमा संलग्न कृषक समूह, कृषि सहकारी संस्था र बीउ विजन कंपनीहरुलाई सरकारले बीउ विजनको क्षेत्रमा समय समयमा लागू/परिमार्जन गरेका ऐन, नियमावली, दिर्घकालिन सोंच एवं कार्यविधिहरुको बारेमा जानकारी गराउन तालीम/गोष्ठीको आयोजना गरी जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने ।